PM ਮੋਦੀ ਮਨ ਕੀ ਬਾਤ ’ਚ ਕੀਤਾ ਯਾਦ ; ਕੌਣ ਸਨ ਫਾਈਬਰ ਆਪਟਿਕਸ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਪਾਨੀ?
ਆਪਣੇ ਮਾਸਿਕ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ “ਮਨ ਕੀ ਬਾਤ” ਦੇ 139ਵੇਂ ਐਪੀਸੋਡ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਨੇ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਪਾਨੀ ਨੂੰ “ਫਾਈਬਰ ਆਪਟਿਕਸ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ” ਦੱਸਿਆ।
27 ਅਕਤੂਬਰ, 2026 – ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ/ਦਿੱਲੀ: ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨੀ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਪਾਨੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 100ਵੀਂ ਜਨਮ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਜੋ ਕਿ 31 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਹੋਵੇਗੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੀਐੱਮ ਮੋਦੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਾਈਬਰ ਆਪਟਿਕਸ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਚਾਰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਕਪਾਨੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।
“ਫਾਈਬਰ ਆਪਟਿਕਸ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ“
ਆਪਣੇ ਮਾਸਿਕ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ “ਮਨ ਕੀ ਬਾਤ” ਦੇ 139ਵੇਂ ਐਪੀਸੋਡ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਨੇ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਪਾਨੀ ਨੂੰ “ਫਾਈਬਰ ਆਪਟਿਕਸ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ” ਦੱਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ।
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “31 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ, ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਪਾਨੀ ਜੀ ਦੀ 100ਵੀਂ ਜਨਮ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮਨਾਵੇਗਾ। ਦੁਨੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਫਾਈਬਰ ਆਪਟਿਕਸ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ‘ ਵਜੋਂ ਜਾਣਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।”
‘ਕਪਾਨੀ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ‘
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਪਤਲੇ ਆਪਟੀਕਲ ਫਾਈਬਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਕਪਾਨੀ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਸੰਚਾਰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਖੋਜ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਜੋ ਅੱਜ ਡਿਜੀਟਲ ਕਨੈਕਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪਤਲੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਨਤ ਖੋਜ ਨੇ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ।”
ਅੱਜ ਦੇ ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਫਾਈਬਰ ਆਪਟਿਕਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਇੰਟਰਨੈਟ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਹੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, “ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਜਿਸ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਫਾਈਬਰ ਆਪਟਿਕਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਰਨਾ ਲਗਭਗ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ, ਅਸੀਂ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਪਾਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕਪਾਨੀ ਜੀ ਵਰਗੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹਨ, ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਣ।”
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੋਗਾ ’ਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਪਾਨੀ ਦਾ ਜਨਮ
“ਫਾਈਬਰ ਆਪਟਿਕਸ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ” ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਪਾਨੀ ਦਾ ਜਨਮ ਮੋਗਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। VOX ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਗਰਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਕਾਲਜ ਲੰਡਨ ਚਲੇ ਗਏ।
ਕਪਾਨੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਕੀ ਸੀ ?
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਲਚਕਦਾਰ ਸਮੱਗਰੀ ਰਾਹੀਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੇ ਡਾਕਟਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਐਂਡੋਸਕੋਪੀ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਦੌਰਾਨ, ਕਪਾਨੀ ਨੇ ਕੁੱਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਟੀਕਲ ਫਾਈਬਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਲੱਭਿਆ ਹੈ।
ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਫਾਈਬਰ ਆਪਟਿਕਸ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਧੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਸੇ ਮਾਧਿਅਮ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੱਚ) ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਾਸ ਨਾਜ਼ੁਕ ਕੋਣ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕੋਣੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਾਧਿਅਮ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਮੁੜਨ ਜਾਂ ਝੁਕਣ ਦੀ ਬਜਾਏ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਮਾਧਿਅਮ ਝੁਕਿਆ ਜਾਂ ਵਕਰ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਲੰਘ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਫਾਈਬਰਸਕੋਪ ਨਾਂਅ ਦਾ ਯੰਤਰ
ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ, ਕਪਾਨੀ ਨੇ “ਫਾਈਬਰਸਕੋਪ” ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਲਚਕਦਾਰ ਯੰਤਰ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਆਪਟੀਕਲ ਫਾਈਬਰ ਸਨ ਜੋ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਕਾਢ ਆਪਟੀਕਲ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤਰੱਕੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਦਵਾਈ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਪਟੀਕਲ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਚਾਰਲਸ ਕੇ. ਕਾਓ ਨੇ ਆਪਟੀਕਲ ਫਾਈਬਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਸਿਗਨਲਾਂ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਕਾਓ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਉੱਦਮੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਆਪਣਾ ਨਾਮ
ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਪਾਨੀ ਨੇ ਇੱਕ ਉੱਦਮੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਬਣਾਇਆ। 1960 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਟੀਕਸ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਇੰਕ. ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੇਅਰਮੈਨ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ, ਆਪਟੀਕਲ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।
ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਪਾਨੀ ਦਾ 4 ਦਸੰਬਰ 2020 ’ਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਦੇਹਾਂਤ
ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕਪਾਨੀ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਫਾਰਚੂਨ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੱਤ ‘ਅਣਗੌਲੇ ਨਾਇਕਾਂ’ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਾਈਬਰ ਆਪਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕੰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਪਾਨੀ ਦਾ 4 ਦਸੰਬਰ 2020 ਨੂੰ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। 2021 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਹਾਂਤ ਮਗਰੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ, ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੋਰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦਿੱਗਜਾਂ ਜਿੰਨਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕੰਮ ਸੂਚਨਾ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਲਈ ਰਾਹ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ETV BHARAT