ਜੈਬੰਸ ਸਿੰਘ
ਜੂਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦੀਆਂ ਦਰਦਨਾਕ ਯਾਦਾਂ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ‘ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ 1 ਜੂਨ ਤੋਂ 7 ਜੂਨ 1984 ਤੱਕ ਸੱਤ ਭਿਆਨਕ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਬੇਕਸੂਰ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਸਮੇਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਇਸ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਸ ਜ਼ਖ਼ਮ ਉੱਤੇ ਮਰਹਮ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਿਆ।
ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਲੰਕ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਰਣਨੀਤੀ ਤਹਿਤ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਕੁਝ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ (ਭਾਜਪਾ) ਉੱਤੇ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਆਧਾਰ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਨੇਤਾ ਲਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਡਵਾਨੀ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ “ਮਾਈ ਕੰਟਰੀ, ਮਾਈ ਲਾਈਫ” ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਇੱਕ ਪੈਰਾ ਹੈ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਆਗੂ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਅਡਵਾਨੀ ਨੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ‘ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਮਲੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਜਪਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।
ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਇਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਹਮਲੇ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਰੁਖ਼ ਲਈ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸਾਲ 2009 ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀਨ ਕਾਂਗਰਸ ਬੁਲਾਰੇ ਕਪਿਲ ਸਿੱਬਲ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਅਡਵਾਨੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ “ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।” ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਲੀਲ ਪੰਜਾਬ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਕ ਸਿਆਸੀ ਲਾਈਨ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜਦੋਂ ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਅਤੇ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਲਈ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਘੇਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਸਤੰਬਰ 2024 ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੌਰਾਨ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੰਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਲਈ ਭਾਜਪਾ, ਅਡਵਾਨੀ ਅਤੇ ਆਰਐਸਐਸ “ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ” ਹਨ। ਕਾਂਗਰਸੀ ਆਗੂ ਸੁਖਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ ਵੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਬਹਿਸਾਂ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਮੰਚਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਮੁੱਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਉਠਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਟੀਵੀ ਬਹਿਸਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸਿਆਸੀ ਚਰਚਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਹਨ।
ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਜਾ ਵੜਿੰਗ ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਦਲੀਲ ਦੁਹਰਾਈ। ਇਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਪੀ. ਚਿਦੰਬਰਮ ਨੇ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਲਤੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਵੜਿੰਗ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਹੀ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਦਬਾਅ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।
ਅਡਵਾਨੀ ਵੱਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਨਜ਼ਰੀਆ
ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ ਪੈਰਾ ਅਡਵਾਨੀ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਦੇ “ਦ ਟ੍ਰੌਮਾ ਐਂਡ ਟਰਾਇੰਫ ਆਫ ਪੰਜਾਬ” ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਫ਼ਾ 422 ਤੋਂ 438 ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਅਡਵਾਨੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿੰਧੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਉਹ 1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਉਭਾਰ ਲਈ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਰਹੀਆਂ ਕਾਂਗਰਸੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਚੁੱਕਦੇ ਹੋਏ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੌਕਸੀ ਜੰਗ ਛੇੜੀ।
ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਇਸ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਏਕਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਈ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੀ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨਾਲ ਜੂਨੀਅਰ ਭਾਈਵਾਲ ਵਜੋਂ ਗੱਠਜੋੜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ ਅਡਵਾਨੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪੂਰੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਡਵਾਨੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਜਪਾ ਕਾਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ ਕੁਝ ਅੱਤਵਾਦੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਲਾਭ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਖੁਸ਼ਾਮਦ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਮਈ 1984 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਦੱਸ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 3 ਮਈ ਨੂੰ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਅਤੇ ਚੌਧਰੀ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ 15,000 ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਅਡਵਾਨੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੁੱਦਾ ਉਠਾਇਆ ਅਤੇ “ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਅਭੂਤਪੂਰਵ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਭੱਜਣ” ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ।
ਅੱਗੇ ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ, “ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨੀਤੀ, ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਲਾਭ ਲੈਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਾਖ਼ ਦਾਅ ‘ਤੇ ਲੱਗ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਫੌਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਪਈ।”
ਇਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਭਾਜਪਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕਿਤੇ ਵੀ ਭਾਜਪਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਹੂਲਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਰੁਖ਼ ਦੀ ਗਲਤ ਵਿਆਖਿਆ
ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਡਵਾਨੀ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਕੀ ਸਿਆਸੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ।
ਅਡਵਾਨੀ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਉਹ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਕਰਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਬਿਹਤਰ ਸਿਆਸੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਹਾਲਾਤ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਨਾ ਪਹੁੰਚਦੇ।
ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ਲਾਭ ਲਈ ਕੁਝ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਸੰਕਟ ਦਾ ਹੱਲ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਰਾਹੀਂ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਅਸਫਲਤਾ ਸੀ।
ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਿ ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਲਈ “ਮਜਬੂਰ” ਕੀਤਾ, ਕਾਂਗਰਸ ਆਗੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਗਲਤ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ।
ਵਿਰੋਧੀ ਦਲੀਲ
“ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ” ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਈ ਤੱਥ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
1980 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਭਾਜਪਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ ਸੀ। ਨਾ ਤਾਂ ਉਸ ਕੋਲ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਤਾਕਤ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇੰਨਾ ਸਿਆਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਿ ਉਹ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਵਰਗੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਇਸ ਪੱਧਰ ਦੀ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਸਕੇ।
ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਹੁਤ ਗੁਪਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕਈ ਸੀਨੀਅਰ ਕਾਂਗਰਸੀ ਆਗੂ ਵੀ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਭਾਜਪਾ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ ਜਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ।
ਜੂਨ 1984 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਅਤੇ ਬਿਆਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਖੰਡਤਾ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਫੈਸਲੇ ਲਵੇਗੀ। ਉਹ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਦਬਾਅ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਵਾਲੀ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਲਟ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਸ਼ੈਲੀ ਬਹੁਤ ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਸੀ।
ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਰਾਇ
ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ‘ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਕਈ ਕਾਰਕਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਮਾਰਕ ਟੁਲੀ, ਸਤੀਸ਼ ਜੈਕਬ ਅਤੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਕੇ.ਐਸ. ਬਰਾੜ ਵਰਗੇ ਲੇਖਕ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਵਧਦੇ ਅੱਤਵਾਦ, ਅਸਫਲ ਗੱਲਬਾਤਾਂ, ਖੁਫ਼ੀਆ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਰਣਨੀਤਿਕ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਾਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੀ ਕਿਲਾਬੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦ ਬੇਮਿਸਾਲ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਗੜ ਰਹੀ ਸੀ।
ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਸੀ। ਖੁਫ਼ੀਆ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਗੋਲਾ-ਬਾਰੂਦ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰ, ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲਾ, ਸੀਨੀਅਰ ਖੁਫ਼ੀਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਏ.ਐਸ. ਵੈਦਿਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਫੌਜੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।
ਕੋਈ ਵੀ ਮਾਹਿਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਕਿ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਭਾਜਪਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਦਬਾਅ ਕਾਰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਖੁਫ਼ੀਆ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਲਿਆ ਸੀ।
ਸਿੱਟਾ
ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦੁਰਭਾਗਪੂਰਨ ਕਦਮ ਸੀ ਜੋ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਪਿਛੋਕੜ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਗਾਂਧੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਭਾਰੀ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਉਣੀ ਪਈ। ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕੀਮਤ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੇ 1984 ਦੀ ਸਿੱਖ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹਾ ਡੂੰਘਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਛੱਡਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਮਿਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਘਟਨਾ ਲਈ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਣਾ ਇੱਕ ਉਚਿਤ ਕਦਮ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਭਾਜਪਾ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੰਡਣ ਦੀਆਂ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਲਗਾਤਾਰ ਅਨੈਤਿਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭੱਦੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਉੱਤੇ ਲੂਣ ਛਿੜਕਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।