ਜੈਬਾਂਸ ਸਿੰਘ
9 ਮਾਰਚ 2026 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਲੈਕਚਰ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਸੀ —
“ਬਲਿਦਾਨ, ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਅਧਿਕਾਰ: ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ।”
ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਬਲਿਦਾਨ, ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਹਿੰਮਤ ਵਰਗੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨੀ।
ਪਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਆਮ ਅਸਹਿਮਤੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਇਹ ਘਟਨਾ ਛੇਤੀ ਹੀ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਈ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੈਂਪਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ।
ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ
24 ਨਵੰਬਰ 1675 ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਲੱਖਣ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਹ ਬਲਿਦਾਨ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਪੂਰੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਬਲਿਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੁਗਲ ਸੱਤਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੇ ਕੀ ਨਤੀਜੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨਿਛਾਵਰ ਕੀਤੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਖੁਦ ਉਸ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਸਨ।
ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਲਈ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਉੱਚ ਨੈਤਿਕ ਮਾਪਦੰਡ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ 350ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ
ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ 350ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰਕਾਰਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਮੰਡਲਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਨਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਆਮ ਲੋਕ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਗਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਬਲਿਦਾਨ ‘ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਰੋਹ ਸਾਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਮਨੁੱਖੀ ਮਰਿਆਦਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਹਿੰਮਤ ਦੇ ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵੀ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।
ਵਕਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪਿਛੋਕੜ
ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਕਤਾ ਸ੍ਰੀ ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਲਾਲਪੁਰਾ ਸਨ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਅਮਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ‘ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ।
ਮੁੱਖ ਅਤਿਥੀ ਸ਼੍ਰੀ ਬਨਵੀਰ ਰਾਣਾ ਸਨ, ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵਯੰਸੇਵਕ ਸੰਘ (RSS) ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। RSS ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਸਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਿੱਖ ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਲਾਈਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: “ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ, ਤੇਰੇ ਭਾਣੇ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ।”
RSS ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ (BJP) ਵੀ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕੋਈ ਇਕੱਲੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਇੱਕ ਅਣਉਚਿਤ ਵਿਰੋਧ
ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲਗਭਗ ਤੀਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਲੈਕਚਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਕਾਨੂੰਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਹੱਕ ਬਿਲਕੁਲ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਵਿਰੋਧ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ‘ਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹਨ।
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਤਰਕ
ਇਹ ਵਿਰੋਧ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੋ ਸੰਸਥਾਵਾਂ , SATH ਅਤੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ, ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2004 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵੇਦਾਂਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ RSS ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਬਾਰੇ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਪਰ ਜੇ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਇੰਨਾ ਗੰਭੀਰ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਹੁੰਦੀ। ਜਦੋਂ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਸਥਾ ਵੱਲੋਂ ਬੋਲਣ ‘ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾਉਣਾ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
“ਗਲਤ ਵਿਆਖਿਆ” ਦਾ ਦੋਸ਼
SATH ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ RSS ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ “ਗਲਤ ਵਿਆਖਿਆ” ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ।
ਪਰ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਤਦ ਹੀ ਮਾਨਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ ਜੇ ਵਕਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਤੋੜ-ਮਰੋੜ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ। ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਇਲਜ਼ਾਮ ਨਾ ਤਾਂ SGPC ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅਟਕਲਾਂ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਕੈਂਪਸ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੀ ਦੌੜ
ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਰੋਧ ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕੈਂਪਸ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ।
ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਾਭ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਸੁਖਾਵਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਦਾ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਅਸਲੀ ਰੂਹ
ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਰੋਧ ਹੋਰ ਵੀ ਅਜੀਬ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਸੋਚ, ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।
ਇਸੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਕ ਮਿਸਾਲ ਭਾਈ ਕਨ੍ਹੈਆ ਜੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜਖਮੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਇਆ।
ਅੰਤਿਮ ਵਿਚਾਰ
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਹੀ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਚਰਚਾ ਹੋਵੇ। ਕਿਸੇ ਸੈਮੀਨਾਰ ਜਾਂ ਲੈਕਚਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਇਸ ਲਈ ਨਿਛਾਵਰ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲੇ।
ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਵਿਡੰਬਨਾ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਮਾਨਤਾ, ਦਯਾ, ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਰਿਆਦਾ ਦੇ ਉੱਚ ਮੁੱਲਾਂ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਸਾਨੂੰ ਹਿੰਮਤ, ਨੈਤਿਕ ਸਾਫ਼ਗਈ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮਨ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਅਸਲ ਸਤਿਕਾਰ ਤਦ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਆਦਰ ਦੇ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀਏ।