ਜੈਬੰਸ ਸਿੰਘ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ
27 ਜੂਨ 1839 ਨੂੰ, ਅੱਜ ਤੋਂ 185 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਮਰਾਟ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਲੰਬੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1801 ਤੋਂ 1839 ਤੱਕ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਲੇਖ ਉਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਸਕ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ “ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ” ਅਤੇ “ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਲਾਹੌਰ” ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਬਹਾਦਰ ਯੋਧਾ ਅਤੇ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ ਰਾਜਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ਤਾ, ਸ਼ਕਤੀ, ਨਿਡਰਤਾ ਅਤੇ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਤੋਂ ਮੁਗਲ, ਅਫ਼ਗਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਤਾਕਤਾਂ ਵੀ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ।
ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਬੋਝ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਨਵੰਬਰ 1780 ਨੂੰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਨਾਲ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਸੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਬੀਬੀ ਰਾਜ ਕੌਰ ਜੀਂਦ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗਜਪਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਸਨ।
ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਿਸਲਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਸੈਨਿਕ ਸੰਘਠਨ ਸਨ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਤਾਕਤਾਂ ਸਨ, ਜੋ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਝੰਡੇ ਹੇਠ ਇਕੱਠੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਆਉਂਦਾ, ਇਹ ਮਿਸਲਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਸੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਜ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।
ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਮੜੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ (ਚੇਚਕ) ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੱਦ ਭਾਵੇਂ ਛੋਟਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਚੁਸਤ, ਫੁਰਤੀਲੇ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਸਨ।
ਉਹ ਕਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੜ੍ਹਨੀ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਸੀ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘੁੜਸਵਾਰੀ, ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ, ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ, ਬੰਦੂਕ ਚਲਾਉਣ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਉਹ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਘੁੜਸਵਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਕੇਵਲ ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਚੱਠਾ ਵੰਸ਼ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇਖ ਕੇ ਪਿਤਾ ਇੰਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ “ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ” ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ “ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ੇਰ”।
ਜਦੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਿਰਫ਼ 12 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਬੀਬੀ ਰਾਜ ਕੌਰ ਅਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸਰਦਾਰ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਹਸ਼ਮਤ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਪਰ ਉਹ ਹਰ ਵਾਰ ਬਚ ਨਿਕਲੇ।
ਜਦੋਂ ਉਹ 18 ਸਾਲ ਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਵੀ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖੁਦ ਆਪਣੀ ਮਿਸਲ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲ ਲਈ।
ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ
1707 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਉਸਦੀ ਪਕੜ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੇ ਭਰਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੁਗਲਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ।
ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਯੂਰਪੀ ਵਪਾਰੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਪ-ਮਹਾਦੀਪ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਧਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਲੱਗਿਆ।
1750 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 14 ਮਿਸਲਾਂ ਸਰਗਰਮ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਰਾਂ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਸਨ, ਇੱਕ ਕਸੂਰ ਮਿਸਲ ਮੁਸਲਿਮ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਹੇਠ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਿਸਲ ਗੈਰ-ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਸੀ। 1800 ਤੱਕ ਸੁੱਕਰਚੱਕੀਆ, ਅਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਨਕਈ, ਕਨ੍ਹੈਆ ਅਤੇ ਭੰਗੀ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਫਲਤਾ ਕੂਟਨੀਤਿਕ ਵਿਆਹਾਂ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸੁਚੱਜੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਸੈਨਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਘੁੜਸਵਾਰ ਦਲ, ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਅਤੇ ਤੋਪਖਾਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਸੀ।
ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਤਨਖ਼ਾਹ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਜਾਂ ਜਾਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਭੇਦਭਾਵ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਫਰਾਂਸੀਸੀ, ਇਤਾਲਵੀ, ਰੂਸੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਮੂਲ ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਉੱਚ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ। ਫੌਜ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸਿੱਖਾਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ, ਰਾਜਪੂਤਾਂ, ਡੋਗਰਿਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ, ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ, ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ ਮੋਕਮ ਚੰਦ ਵਰਗੇ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਜਿੱਤਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਸੈਨਿਕ ਜਿੱਤ 1797 ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਦੀ 12,000 ਸੈਨਿਕਾਂ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਇਸ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹੰਚੀ ਖ਼ਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਮਰ ਕੇਵਲ 17 ਸਾਲ ਸੀ।
1798 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਸਦ ਲਾਈਨਾਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਉੱਤੇ ਕੂਟਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਦਬਾਅ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ 1799 ਵਿੱਚ 25,000 ਸੈਨਿਕਾਂ ਵਾਲੀ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।
1800 ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆ ਗਏ।
1801 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਸਮਾਰੋਹ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ “ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖਾਲਸਾ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਬਾਰ “ਦਰਬਾਰ ਖਾਲਸਾ” ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ “ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ” ਸਿੱਕੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕਰਵਾਏ।
1802 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਮੜ੍ਹਵਾਉਣ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ “ਸੁਵਰਨ ਮੰਦਰ” ਜਾਂ “ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ” ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਾਇਆ। 1807 ਵਿੱਚ ਕਸੂਰ, 1818 ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ 1821 ਵਿੱਚ ਸਿੰਧ ਦੇ ਕਈ ਖੇਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆ ਗਏ। 1834 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਜ਼ੀਮ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਉੱਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ 1813, 1823, 1834 ਅਤੇ 1835 ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। 1835 ਦੀ ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਆਖ਼ਰੀ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਜੇਤੂ ਰਹੀ।
ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਿਖਰ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਖੈਬਰ ਦਰਰੇ ਪਾਰ ਕਾਬੁਲ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸ੍ਰੀਨਗਰ, ਅਟਕ, ਪੇਸ਼ਾਵਰ, ਬੰਨੂ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਜੰਮੂ, ਗੁਜਰਾਤ, ਸਿਆਲਕੋਟ, ਕਾਂਗੜਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਵਰਗੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕੂਟਨੀਤਿਕ ਸੰਬੰਧ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਤਾਕਤ ਦੇ ਵਧਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।
ਇਸੇ ਸੋਚ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 25 ਅਪ੍ਰੈਲ 1809 ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਸੰਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।
1838 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਪਰੇਡ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਵੀ ਲਿਆ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਹੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵਿਆਹ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਪੂਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜਘਰਾਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਆਹ 1789 ਵਿੱਚ ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹੈਆ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਧੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਸ ਸਦਾ ਕੌਰ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਕਰਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।
1797 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਾਤਾਰ ਕੌਰ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਕੌਰ ਨਕਈ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਸੀ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰੂਪ ਕੌਰ, ਗੁਲਾਬ ਕੌਰ, ਸਮਨ ਕੌਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਕੌਰ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਆਹ ਕੀਤੇ। 1838 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸਨ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਈ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਨ, ਜੋ ਦਾਤਾਰ ਕੌਰ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਅਤੇ 1839 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣੇ।
ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਤੋਂ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ 1841 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣੇ।
ਦਇਆ ਕੌਰ ਤੋਂ ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਸਨ, ਪਰ ਕਦੇ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ।
ਰਤਨ ਕੌਰ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਮੁਲਤਾਨਾ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਬਤ ਹੋਏ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ
1830 ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿਹਤ ਕਾਫ਼ੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। 1837 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਅਧਰੰਗ (ਫਾਲਿਜ) ਦੇ ਦੌਰੇ ਪਏ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਚੱਲਣ-ਫਿਰਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਏ।
27 ਜੂਨ 1839 ਨੂੰ 58 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਨੀਂਦ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਹੁਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਲਗਾਤਾਰ ਪਏ ਫਾਲਿਜ ਦੇ ਦੌਰਿਆਂ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ।
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਵੀ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰਾ ਸੋਗ ਛਾ ਗਿਆ।
ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਜੋ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਖੈਬਰ ਦਰਰੇ ਰਾਹੀਂ ਕਾਬੁਲ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅੱਜ ਦੇ ਪੰਜਾਬ, ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ, ਲੱਦਾਖ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਸਨ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਨ
ਇੱਕ ਅੱਖ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਾਂਹ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਸੀ ਟਕਰਾਅ ਵਾਲੀਆਂ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਖੁਦ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਖਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਅਹੁਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਨ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਡੋਗਰਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੀ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਧਰਮਨਿਰਪੱਖ ਸੋਚ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸੀ।
ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਜਾਜਨਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਗਊ-ਹੱਤਿਆ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੜਕਾਂ, ਨਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਵਪਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਟੈਕਸਾਂ ਦਾ ਬੋਝ ਵੀ ਘਟਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਮਿਲਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ, ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ।
ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਵਜੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਕ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਵਾਇਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਯੋਜਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਉੱਪਰੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਮੜ੍ਹਵਾਇਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸੁਵਰਨ ਮੰਦਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ (ਬਿਹਾਰ) ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ (ਨੰਦੇੜ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ) ਨੂੰ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ।
ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਮੰਦਰ ਦੇ ਗੁੰਬਦਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਮੜ੍ਹਵਾਉਣ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਕਾਂਗੜਾ ਸਥਿਤ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਭੇਟ ਦਿੱਤੀ।
ਹਿੰਗਲਾਜ ਮਾਤਾ ਮੰਦਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਕਾਂਗੜਾ, ਚਿੰਤਪੁਰਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਕਈ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਨਕਦ ਰਕਮ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਮੁਸਲਿਮ ਮਸਜਿਦਾਂ ਅਤੇ ਦਰਗਾਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਤਿਕਾਰ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਨ।
ਕੋਹਿਨੂਰ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਸ਼ਾਸਕ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸ਼ਾਸਕ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਦੁਰਾਨੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਹੀਰਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੈਨਿਕ ਯੋਗਤਾ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਪਤਨ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉਪਲਬਧੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਯੋਗਤਾ, ਦੂਰਦਰਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੌਸ਼ਲ ਦੇ ਬਲ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਾਮਰਾਜ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਇਹ ਰਹੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਾਅਦ ਸੱਤਾ ਦੇ ਸੁਚਾਰੂ ਹਸਤਾਂਤਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੰਸਥਾਗਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕੇ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਰਬਾਰ ਅੰਦਰ ਧੜੇਬੰਦੀ, ਸੱਤਾ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਅਗਲੇ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਪਤਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਅਜੇ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸਿੱਟਾ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਿਰਫ਼ “ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ” ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਕੀਤਾ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਮਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਕੇਵਲ ਸੈਨਿਕ ਜਿੱਤਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਯੋਗਤਾ, ਲੋਕ-ਭਲਾਈ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਅਤੇ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਹਨ।
ਅੱਜ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹਿੰਮਤ, ਏਕਤਾ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਭਵਿੱਖੀ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਰਹੇਗਾ।