ਜੈਬਾਂਸ ਸਿੰਘ
ਪੰਜਾਬ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਜਨਮਸਥਾਨ ਹੈ। Indus Valley Civilization ਦੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਉੱਨਤਤਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ Harappa ਅਤੇ Mohenjo-Daro ਸਨ, ਵੇਦਿਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਯੁੱਗ ਤੱਕ, ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੇ ਜਟਿਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਟਿਕਾਊ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਦੀਪ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਰੱਖਵਾਲਾ ਵੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਜੁਝਾਰੂ ਅਤੇ ਯੋਧਾ ਸੁਭਾਉ ਗੜਿਆ ਗਿਆ।
ਸਨਾਤਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹੇਠ ਸਮਾਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖ਼ਤਰੀ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਸੰਭਾਲਦੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਧਿਆਪਕ, ਦਰਸ਼ਨਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਭਾਵੇਂ ਆਤਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀਕ ਵੱਖਰੇਪਨ ਨੇ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਸ਼ਾਸਨ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਆਚਰਣਕ ਢਾਂਚੇ ਅੰਦਰ ਚੱਲੇ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਲੌਕਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਭਿਆਚਾਰਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।
11ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਤਾਕਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਲਗਾਤਾਰ ਹਮਲਿਆਂ, ਜੋ Mahmud of Ghazni ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ, ਨੇ Delhi Sultanate ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਹਿਣ ਕੀਤਾ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਜਮ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ Mughal Empire ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਦੀਆਂ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਡੂੰਘੇ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਂਦੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਸੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤਾਂ ’ਤੇ ਦਬਾਅ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।
ਇਸੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ Guru Nanak ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਪੁੰਜ ਵਜੋਂ ਉਭਰੇ। ਰਸਮੀਪਨ, ਜਾਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਖੋਖਲੀ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ “ਨਾਮ ਜਪੋ, ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਵੰਡ ਛਕੋ” ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਧੀਨ ਦੁਨਿਆਵੀ ਜੀਵਨ ਜੀਊਂਦੇ ਹੋਏ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਜੋੜ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚ-ਬਸ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵੰਡਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਮਰਿਆਦਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਜੀਵੰਤ ਗੁਰਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਜੋਤ ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ। ਹਰ ਗੁਰੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਨੀਂਹ ’ਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਬਦਲਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਈ।
ਇਸ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੋੜ 1604 ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ Guru Arjan ਵੱਲੋਂ Guru Granth Sahib ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਸੀ। ਆਦੀ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ Kabir, Ravidas ਅਤੇ Sheikh Farid ਵਰਗੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। Harmandir Sahib ਦੀ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਬਣਤਰ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ। ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸਮਾਵੇਸ਼ਤਾ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਮਨੋਵਿਰਤੀ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਵਧਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨੇ ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਚਿੰਤਿਤ ਕੀਤਾ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀਬੱਧ ਉਤਪੀੜਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।
ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ Guru Hargobind ਨੇ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਸੰਸਥਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦਾ ਧਾਰਣ ਅਤੇ Akal Takht ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹੋਈ।
ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ Guru Gobind Singh ਦੇ ਸਮੇਂ 1699 ਵਿੱਚ Anandpur Sahib ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਚਰਮ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ ਜੀਵੰਤ ਗੁਰਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸਥਿਰਤਾ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਈ।
18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੇ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਕਠਿਨ ਪੀੜਾਵਾਂ ਸਹੀਆਂ, ਪਰ ਅਡਿੱਗਤਾ ਕਾਇਮ ਰਹੀ। ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ Maharaja Ranjit Singh ਹੇਠ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖਾਲਸਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਹਕੀਕਤ ਬਣੀ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਸਰਬੋਚਤਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ Akali Phula Singh ਵੱਲੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸਰਵਜਨਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਟੋਕਣਾ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀਕ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।
1845–49 ਦੀਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਹੇਠ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਆਖ਼ਰੀ ਵੱਡਾ ਖੇਤਰ ਸੀ। 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਬਾਦੀ, ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਝਟਕਾ ਦਿੱਤਾ।
ਅੱਜ ਆਰਥਿਕ ਦਬਾਅ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਕਟ, ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਹ੍ਰਾਸ ਅਤੇ ਵਧਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਜ਼ੇ ਨੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ’ਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਹੈ। Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee (ਐਸਜੀਪੀਸੀ) ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਸਵੈਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ’ਤੇ ਸਵਾਲ ਉੱਠ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਸ ਖਾਲੀਪਨ ਨੇ ਡੇਰਿਆਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਵਧੋਤਰੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਸਵੈ-ਘੋਸ਼ਿਤ ਗੁਰੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਸਮਾਜਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਜੀਵੰਤ ਗੁਰੂ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ। ਕਈ ਡੇਰੇ ਚੋਣੀ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਬਦਲੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਇੱਕ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਰੁਝਾਨ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੁਝ ਡੇਰਿਆਂ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢਾਂਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਠਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੋਰਚਾ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਦੂਜਾ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਪੱਖ।
ਜੇ ਡੇਰੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਟੁਕੜੇਬੰਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਰਤੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ ਸਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਇਕਤਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਸਪਸ਼ਟ ਹਨ।
“ਪੰਜਾਬ ਵੱਸਦਾ ਗੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ” ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਅਟੱਲ ਦਰਸ਼ਨਧਾਰਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਨੀਂਹ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜਗਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਬਹਾਲ ਕੀਤੀ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮਤ ਅਧਾਰਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰਿਵਾਇਤੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੰਸ਼ੋਧਨਾਤਮਕ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਜਾਣ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਅਤਿ-ਆਵਸ਼ਕ ਹੈ।