ਜੈਬਾਂਸ ਸਿੰਘ
ਸਿੱਖੀ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਧਰਮ ਹੈ ਜਾਂ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਅੰਗ ਜਾਂ ਵਿਸਥਾਰ—ਇਹ ਵਿਵਾਦ ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਨਿਰਪੱਖ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਜੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸੰਨ 1499 ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਖੇ ਕਾਲੀ ਬੇਈਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅਮਰ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ—“ਨਾ ਕੋ ਹਿੰਦੂ, ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ।“ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਨਤਾ, ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ, ਵੰਡ ਛਕਣਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਸੀ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੰਸਥਾਗਤ ਰੂਪ ਦਿੰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਜੀਵੰਤ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਲਗਾਤਾਰ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸੰਨ 1604 ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਸਮੇਤ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਸਗੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ।
ਸੰਨ 1606 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਰਾਜ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਨਿਰਣਾਇਕ ਘੜੀ 30 ਮਾਰਚ 1699 (ਵਿਸਾਖੀ) ਨੂੰ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਆਈ, ਜਦੋਂ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਦਰਸਾਏ ਮਾਰਗ ਦੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਰਾਜ ਦੀ ਇਹ ਲਹਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸੰਨ 1799 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਸਿਖਰ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚੀ।
ਭਾਵੇਂ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਪੰਜਾਬ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰਿਵਾਜਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਵੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਤੀ ਡੂੰਘੀ ਸ਼ਰਧਾ ਪ੍ਰਗਟਾਈ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸਮਾਜਿਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਾਹੌਲ ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਿਆ।
ਬਰਤਾਨਵੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖੀ
ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਤੁਲਨ ਬਦਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਵੰਸ਼ਾਨੁਗਤ ਮਹੰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੇ ਸੰਨ 1873 ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1920 ਤੋਂ 1925 ਤੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਪੱਖੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਮਹੰਤ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਮਝਦੀ ਸੀ।
ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਵੰਬਰ 1920 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (ਐੱਸ.ਜੀ.ਪੀ.ਸੀ.) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹੀ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿੰਗ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਅੰਦੋਲਨ ਚਲਾਇਆ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਰੀਆਂ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਖਦਾਈ ਘਟਨਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਸਾਕਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਮਹੰਤ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਗਏ ਇੱਕ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿਹੱਥੇ ਸਿੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਚਾਬੀਆਂ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਸੀ। ਵਿਆਪਕ ਲੋਕ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਤੋਸ਼ਾਖਾਨੇ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਵਾਪਸ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਣੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੈਤੋ ਮੋਰਚਾ ਵੀ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅਡੋਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਿਆ।
ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਲੋਕ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ, 1925 ਪਾਸ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (ਐੱਸ.ਜੀ.ਪੀ.ਸੀ.) ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਸੰਸਥਾ ਵਜੋਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵਰਗੀਆਂ ਸਥਾਈ ਪੰਥਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਲਹਿਰ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ
ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਹੈਸਿਅਤ ਬਾਰੇ ਵਿਆਪਕ ਚਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਇਸ ਚਰਚਾ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਰੂਪ ਵੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਗੂ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੇਤਾ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਦੱਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1925 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਾਪਤਾਹਿਕ ਪੱਤਰ ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ, “ਮੈਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਅੰਗ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।”
ਐਨੀ ਬੇਸੈਂਟ ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉੱਭਰੀਆਂ ਮਹਾਨ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਕਰਮ ਅਤੇ ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਵਰਗੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਜੀਵਨ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਸਰਵਪੱਲੀ ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਰਕ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਧਰਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੂਜੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ।
ਆਚਾਰਿਆ ਵਿਨੋਬਾ ਭਾਵੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹੇ।
ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੇਤਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਵਿਲੱਖਣ ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ, ਜੋ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਂਝੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਇੱਕਜੁੱਟ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ “ਦੋ ਕੌਮੀ ਸਿਧਾਂਤ” ਨੂੰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਲਈ ਉਪਜਾਊ ਮਾਹੌਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸੋਚ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਰਕੂ ਧਰੁਵੀਕਰਨ ਨੂੰ ਵਧਾਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿੱਟਾ 1947 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ।
ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ
ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਘਾਟ ਸੀ।
ਡਾ. ਭੀਮਰਾਓ ਰਾਮਜੀ ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ ਸਦਾ ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਕਲਪ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਣਾਉਣ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਧਰਮ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੱਤਰਕਾਰ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ “ਏ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਦਿ ਸਿੱਖਸ” ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਜੋ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਧਰਮ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 1699 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਇਸ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਪੜਾਅ ਸੀ।
ਡਬਲਯੂ. ਐਚ. ਮੈਕਲਿਓਡ ਦਾ ਮਤ ਸੀ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਜਨਮ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਧਰਮ-ਦਰਸ਼ਨ, ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਗਿਆ।
ਹਰਜੋਤ ਓਬਰਾਏ, ਜੋ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਅਨ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ “ਦਿ ਕੰਸਟਰਕਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਰਿਲੀਜੀਅਸ ਬਾਊਂਡਰੀਜ਼: ਕਲਚਰ, ਆਈਡੈਂਟਿਟੀ ਐਂਡ ਡਾਇਵਰਸਿਟੀ ਇਨ ਦਿ ਸਿੱਖ ਟ੍ਰੈਡੀਸ਼ਨ” ਵਿੱਚ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਈ।
ਜੇ. ਐੱਸ. ਗਰੇਵਾਲ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਉਪ-ਕੁਲਪਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਨ, ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਪੰਥ ਦੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਵਿਕਾਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ।
ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸੁਤੰਤਰ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਜਿਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰਾ ਹੈ।
ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਭਾਰਤੀ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਆਪਕ ਲਿਖਿਆ, ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੱਸਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਰੱਦ ਕੀਤਾ। ਉਹ 1973 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਮਤੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਸਨ।
ਇਹ ਤੱਥ ਕਿ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣਾ ਪਿਆ, ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਧੀ ਵਿੱਚ ਸਮੋਣ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਰੁਝਾਨ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।
ਇਸ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਸੂਬੇ ਦੀ ਮੰਗ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਸਿੱਖ ਬਹੁਲ ਹੋਵੇ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਨਤੀਜਾ 1966 ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾਈ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੁਨਰਗਠਨ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ।
ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਮੁੜ ਉੱਭਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅੱਜ ਵੀ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
ਆਰ.ਐੱਸ.ਐੱਸ. ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ
ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਵਰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਸੇਵਕ ਸੰਘ (ਆਰ.ਐੱਸ.ਐੱਸ.) ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਧੀ ਵਿੱਚ ਸਮੋਣ ਦਾ ਲੁਕਵਾਂ ਏਜੰਡਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਰ.ਐੱਸ.ਐੱਸ. ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਸੰਨ 2001 ਵਿੱਚ ਆਰ.ਐੱਸ.ਐੱਸ. ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਘ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਬੁਲਾਰੇ ਐੱਮ. ਜੀ. ਵੈਦਿਆ ਨੇ ਸੰਭਵਤ: ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੰਘ ਦੀ ਤਰਫ਼ੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੱਖਰੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਧਰਮ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ।”
ਸੰਨ 2003 ਵਿੱਚ ਆਰ.ਐੱਸ.ਐੱਸ. ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਸਰਸੰਘਚਾਲਕ ਕੇ. ਐੱਸ. ਸੁਦਰਸ਼ਨ (ਕੁੱਪਾਹੱਲੀ ਸੀਤਾਰਾਮੱਯਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ) ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਆਪਣੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਕਾਸ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਇੱਕੋ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਭਿਅਤਕ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਾਂਝਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਬਿਆਨ ਆਰ.ਐੱਸ.ਐੱਸ. ਦੇ “ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ” ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਸਭਿਅਤਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਈ ਸਿੱਖ ਨਿਰੀਖਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਬਿਆਨ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।
ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਆਰ.ਐੱਸ.ਐੱਸ. ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਅਤੇ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਿਜ ਭੂਸ਼ਣ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਨੇ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਵਾਂਗ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵੀ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵੱਖਰਾ ਧਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਹੈ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਰ.ਐੱਸ.ਐੱਸ. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਫਰਵਰੀ 2026 ਵਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਆਰ.ਐੱਸ.ਐੱਸ. ਦੇ ਸਰਸੰਘਚਾਲਕ ਮੋਹਨ ਭਾਗਵਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਬਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਆਰ.ਐੱਸ.ਐੱਸ. ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦੀ ਹੈ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਰ.ਐੱਸ.ਐੱਸ. ਹਿੰਦੂਤਵ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪੱਧਤੀ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਦੋਹਰਾਇਆ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ, ਰਹਿਤ-ਮਰਿਆਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਪੰਥ ਹੈ।
ਸੰਨ 2001 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਆਰ.ਐੱਸ.ਐੱਸ. ਲਗਾਤਾਰ ਅਜਿਹੇ ਬਿਆਨ ਦਿੰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਗੂ ਅਜੇ ਵੀ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਲੁਕਵਾਂ ਏਜੰਡਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਧੀ ਵਿੱਚ ਸਮੋਣ ਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਬਿਆਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹਾਵੀ ਰਹਿਣਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਬਹਿਸ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਕ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਨਤਾ
ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅਨੁਛੇਦ 25 ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ–II ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ “ਹਿੰਦੂ” ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਬੌਧ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਮੰਨੇ ਜਾਣਗੇ। ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਕੇਵਲ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਸੀਮਤ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਅਰਥ ਕਤਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਗਲਤ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਵੋੱਚ ਨਿਆਂਲਯ ਨੇ ਵੀ ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਐੱਸ. ਪੀ. ਮਿੱਤਲ ਬਨਾਮ ਯੂਨੀਅਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (1983) ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਧਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹਨ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਲ ਪਾਟਿਲ ਬਨਾਮ ਯੂਨੀਅਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (2005) ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਜੈਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਹੈਸਿਅਤ ਦਾ ਸਵਾਲ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਰਵੋੱਚ ਨਿਆਂਲਯ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ, ਜੈਨਾਂ ਅਤੇ ਬੌਧਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਰ ਕਈ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵੀ ਇਹੀ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਧਰਮ ਹੈ।
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਢਾਂਚੇ ਅਧੀਨ ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਅਧਿਕਾਰਤ ਛੇ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਕੌਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹਾਲੀਆ ਚੇਅਰਮੈਨ ਸ. ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਲਾਲਪੁਰਾ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਸਨ।
ਸਿੱਖ ਵਿਆਹਾਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਮੈਰਿਜ ਐਕਟ, 1909 ਅਧੀਨ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਸਾਲ 2012 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੋਧ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਵਿਆਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ, 1925 ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਧਾਰਮਿਕ ਹੈਸਿਅਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਸਪੋਰਟ, ਆਧਾਰ ਕਾਰਡ, ਵੋਟਰ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ, ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ, ਸਰਕਾਰੀ ਭਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੇ ਕਾਲਮ ਹੇਠ “ਸਿੱਖ” ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਵਿਕਲਪ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੰਵਿਧਾਨ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ, ਸਰਵੋੱਚ ਨਿਆਂਲਯ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ, ਜਨਗਣਨਾ, ਘੱਟਗਿਣਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਮਲ—ਸਾਰੇ ਇੱਕਸੁਰ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਸਾਹਮਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਚੁਣੌਤੀਆਂ
ਅੱਜ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਾਹਮਣੇ ਮੌਜੂਦ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਨਾ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹਿੰਦੂ ਸੰਗਠਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀ ਪੰਥ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉੱਭਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਵੱਲ ਹੋ ਰਹੇ ਧਰਮ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਵਧਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੈ।
ਉੱਨੀਵੀਂ ਅਤੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹਾਲੀਆ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪੈਂਟੀਕੋਸਟਲ ਚਰਚ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਧਾਰਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਧਰਮ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦੇ ਪੇਂਡੂ, ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ‘ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵਰਗ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਰਾਧਾ ਸੁਆਮੀ ਸਤਿਸੰਗ, ਡੇਰਾ ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ, ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਡੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਰਹਿਤ-ਮਰਿਆਦਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀਆਂ।
ਅੱਗੇ ਦਾ ਰਾਹ
ਸਿੱਖੀ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਧਰਮ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਹਿਸ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਨਿਪਟ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ, ਸਰਵੋੱਚ ਨਿਆਂਲਯ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਮਲ, ਜਨਗਣਨਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਵੀਕਾਰਤਾ—ਸਾਰੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਹਿਤ-ਮਰਿਆਦਾ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਧਰਮ ਹੈ।
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੰਗਠਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੁੜ ਉਠਾਇਆ ਜਾਣਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦੀ ਲੋੜ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਹੋਰ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਪੰਥਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੇ ਵਧਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਸਾਰਥਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਜੋ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਅਧਾਰਭੂਤ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਗੁਰਬਾਣੀ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ।
ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ, ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਜੀਵੰਤ ਧਰਮ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਸਿੱਖੀ ਕੋਲ ਪੂਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੰਥ ਦੀ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਬਹਿਸਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਆਪਕ ਬਣਾਉਣ ਵੱਲ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਏ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਮਨੁੱਖਤਾ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਹੈ।