ਡਾ. ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਲਾਲਪੁਰਾ
ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਉੱਦਮ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਦੀ ਲੋੜ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਉਤਪਾਦਕ ਭਾਈਵਾਲ ਬਣਾਈਏ!
ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਦੂਰ ਬੈਠੇ ਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਵਜੋਂ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਪੁਰਖੀ ਕਿੱਤੇ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ।ਹੋਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਮੈਂ ਵੀ ਫ਼ਸਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮੁੱਲ ਨਾ ਮਿਲਣ ਦੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੋਵੇਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ।ਇਸ ਤਜਰਬੇ ਨੇ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ? ਜਦੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜੋਖ਼ਮ ਕਿਸਾਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਿਹਨਤ ਵੀ ਉਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਫਸਲ ਦੇ ਮੁੱਲ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਹੱਥ ਕਿਉਂ ਜਾਵੇ?
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਠਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਕਈ ਮੰਗਾਂ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਜਾਇਜ਼ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੀ ਅੰਦੋਲਨ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਸਥਾਈ ਮਾਡਲ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਜਾ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸੜਕ ’ਤੇ ਆ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਐਲਾਨ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਰਾਹਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਤੇ ਸਾਧਨ ਕਿਉਂ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ? ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ 80 ਵੇ ਵਰ੍ਹੇ, ਸਾਨੂੰ ਪੜਚੋਲ ਕਰ ਨੀਤੀ ਬਦਲਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਉੱਦਮੀ ਬਣਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਉਦਯੋਗ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਉਤਪਾਦਕ ਭਾਈਵਾਲ ਬਣਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ।
ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਕੀਮਤਾਂ, ਕਰਜ਼ਿਆਂ, ਟੈਕਸਾਂ, ਜ਼ਮੀਨ, ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਮੰਡੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ’ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ । ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਸੰਗਠਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲੇ ਹਨ । ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਬਣਿਆ ਹੈ ।
ਚੀਨ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵੱਖਰੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਣਯੋਗ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਤਪਾਦਨ, ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਨੂੰ ਜੋੜਨ, ਕਿਸਾਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਦਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ, ਇਸ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਤਜਰਬਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹਿਚਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।
ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਮੁੱਲ ਦਾ ਵੱਧ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲੇ, ਫ਼ਸਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਪਹਿਲੀ ਪੌੜੀ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਜ਼ਮੀਨ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬੀਜ ਅਤੇ ਖਾਦ ਖਰੀਦਦਾ ਹੈ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਸਮ, ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਦਾ ਜੋਖ਼ਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ਸਲ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਲਈ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਵਿਚੋਲੇ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਵਿਚੋਲਾ ਕਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਫ਼ਸਲ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨਾ, ਆਵਾਜਾਈ, ਸਟੋਰੇਜ, ਗਰੇਡਿੰਗ ਅਤੇ ਮੰਡੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ। ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੰਮ ਕਿਸਾਨ ਖੁਦ ਜਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ?
ਜੇਕਰ ਕਿਸਾਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਫ਼ਸਲ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਗਰੇਡਿੰਗ, ਸਟੋਰੇਜ, ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਅਤੇ ਪੈਕਿੰਗ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਟਲਾਂ, ਰਿਟੇਲਰਾਂ, ਉਦਯੋਗਾਂ, ਨਿਰਯਾਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਖਰੀਦਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਿਸਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਫਸਲਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮੁੱਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਬਣੇ।
ਖਰੀਦਦਾਰ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਵੇ, ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਅਗਲੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ , ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਫ਼ਸਲ ਲੈ ਕੇ ਮੰਡੀ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਖਰੀਦਦਾਰ ਕਿਸਾਨ ਤੱਕ ਆਵੇ। ਅੱਜ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀ ਫ਼ਸਲ ਲੈ ਕੇ ਮੰਡੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖਰੀਦਦਾਰ ਲੱਭਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲ ਅਤੇ ਮੁਲ ਤੈਅ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ , ਅਕਸਰ ਖਰੀਦਦਾਰ ਜਾਂ ਵਿਚੋਲੇ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਮੰਡੀਆਂ ਵੀ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੋ ਵਾਰ ਹੀ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ , ਜਿਥੇ ਵੀ ਕੇਵਲ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਖੁੱਲਣ ਵਾਲੀ ਦੁਕਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ।
ਸਾਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਮੰਡੀ ਕਰਨ ਮਾਡਲ ਬਦਲਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਖੇਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਕਰੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਗਰੇਡਿੰਗ, ਪੈਕਿੰਗ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਸਟੋਰੇਜ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਖੇਤ ਜਾਂ ਸਾਂਝੇ ਵਿਕਰੀ ਕੇਂਦਰ ’ਤੇ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੋਟਲ, ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ, ਰਿਟੇਲਰ, ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਉਦਯੋਗ, ਨਿਰਯਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਖਪਤਕਾਰ ਸਿੱਧੇ ਕਿਸਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਕਰੀ ਦੀ ਥਾਂ ਬਦਲਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਆਰਥਿਕ ਤਾਕਤ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਬਦਲਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਅੱਜ ਕਿਸਾਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ “ਮੇਰੀ ਫ਼ਸਲ ਕੌਣ ਖਰੀਦੇਗਾ?” ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਕਹੇ” ਇਹ ਮੇਰਾ ਉਤਪਾਦ ਹੈ, ਇਹ ਇਸ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮੇਰੀ ਕੀਮਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਖਰੀਦਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਵੇ।”
ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹਰ ਵਿਚੋਲੇ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਵਿਚੋਲਾ ਲੋੜੀਂਦੀ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਸੇਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇਤਰਾਜ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਕਿਸਾਨ ਕੋਲ ਚੋਣ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸਿੱਧਾ ਵੇਚ ਸਕੇ, ਫ਼ਸਲ ਸਟੋਰ ਕਰਕੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੇਚ ਸਕੇ, ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਕਰ ਸਕੇ, ਸਹਿਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਰਾਹੀਂ ਵੇਚ ਸਕੇ ਜਾਂ ਖਰੀਦਦਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਤੱਕ ਬੁਲਾ ਸਕੇ। ਅਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਰੀਦਦਾਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਿਉਂ ਚੱਲੀਏ? ਆਓ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਬਣੀਏ , ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਖਰੀਦਦਾਰ, ਵਿਚੋਲੇ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰ ’ਤੇ ਸਥਾਈ ਨਿਰਭਰ ਨਾ ਰਹੀਏ।
ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵੱਲ ਵੀ ਸੋਚਣਾ ਪਵੇਗਾ । ਸਾਨੂੰ ਖੇਤੀ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਵੀ ਬਦਲਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਇੱਕ ਸਫਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਦਮੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਫ਼ਸਲ ਅਤੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੋ ਵਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕਮਾਈ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜ਼ਮੀਨ, ਪਾਣੀ, ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਮੰਡੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਡੇਅਰੀ, ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ, ਮਸ਼ਰੂਮ, ਨਰਸਰੀ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ, ਪੋਲਟਰੀ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ, ਚਾਰਾ ਅਤੇ ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਵਰਗੇ ਸਹਾਇਕ ਧੰਦੇ ਵੀ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ , “ ਮੇਰਾ ਖੇਤ ਸਾਲ ਦੇ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਕਿਵੇਂ ਆਮਦਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਸਾਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਮਦਨ ਕੈਲੰਡਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ, ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ, ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਆਮਦਨ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹੋਣ। ਖੇਤ ਸਿਰਫ਼ ਫ਼ਸਲ ਉਗਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਆਰਥਿਕ ਉਦਯੋਗ ਬਣੇ।
ਫ਼ਸਲ ਬੀਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਡੀ ਨੂੰ ਸਮਝੋ । ਸਾਡੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਕੀ ਬੀਜਣਾ ਹੈ, ਕਦੋਂ ਬੀਜਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿੰਨੀ ਖਾਦ ਪਾਉਣੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਕੌਣ ਖਰੀਦੇਗਾ, ਕੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿੰਨੀ ਕੀਮਤ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਵੇਚਣ ਦਾ ਸਹੀ ਸਮਾਂ ਕਿਹੜਾ ਹੈ, ਕੀ ਉਤਪਾਦ ਸਟੋਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਸਿੱਧਾ ਵੇਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਿਧਾਂਤ ਸਧਾਰਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਡੀ ਨੂੰ ਸਮਝੋ, ਫਿਰ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰੋ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਰਵਾਇਤੀ ਅਨਾਜ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ। ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਰਵਾਇਤੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਜਿਹੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਧੰਦੇ ਵੀ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਜੋਖ਼ਮ ਘਟਾਉਣ।
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਦੋਸਤ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ ? ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਖੋਜ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਸਥਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਬਲਾਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜਾਂ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣੇ। ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਬੀਜਣਾ ਹੈ, ਲਾਗਤ ਕਿੰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਕੌਣ ਖਰੀਦੇਗਾ, ਜੋਖ਼ਮ ਕੀ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਵੇਚਣਾ ਹੈ, ਕੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿਹੜਾ ਬੀਮਾ ਉਪਲਬਧ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਅਜਿਹੇ ਮਾਹਿਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨਾਲ ਬੈਠੇ, ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਮੰਡੀ ਨੂੰ ਸਮਝੇ ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਵਪਾਰਕ ਮਾਡਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੇ।
ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਦੇਣੇ ਪੈਣਗੇ । ਕਿਸਾਨ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਾਂਝੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਹੁਣ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਵੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਆਰਥਿਕ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਕੋਈ ਯੂਨੀਅਨ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਕਰਕੇ ਤਾਕਤਵਰ ਨਾ ਬਣੇ ਕਿ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੜਕ ’ਤੇ ਲਿਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਕਰਕੇ ਤਾਕਤਵਰ ਬਣੇ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਲਈ ਚੰਗੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ, ਚੰਗੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਚੰਗੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਆਮਦਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
“ਸਰਕਾਰ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਦੇਵੇਗੀ?” ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਵਾਲ ਵੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, “ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?” ਆਧੁਨਿਕ ਕਿਸਾਨ ਸੰਗਠਨ ਸਾਂਝੀ ਖਰੀਦ, ਮਸ਼ੀਨਰੀ, ਸਟੋਰੇਜ, ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ, ਬ੍ਰਾਂਡਿੰਗ, ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਖਰੀਦਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸੰਪਰਕ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਆਰਥਿਕ ਸੰਸਥਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ।ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਮੰਡੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੱਲ ਨਹੀਂ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੋਖ਼ਮ ਭਰਿਆ ਕੰਮ ਹੈ। ਮੌਸਮ, ਬਿਮਾਰੀ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਮੰਡੀ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਿੰਚਾਈ, ਸੜਕਾਂ, ਬਿਜਲੀ, ਖੋਜ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਲਾਹ, ਫ਼ਸਲ ਬੀਮਾ, ਕਰਜ਼ਾ, ਸਟੋਰੇਜ, ਕੋਲਡ ਚੇਨ ਅਤੇ ਮੰਡੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਰਗੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਥਾਈ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਹਰ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਮਨਵਾਉਣ ਲਈ ਸੜਕ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾ ਪਵੇ, ਉਸ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਆਮਦਨ, ਆਪਣੀ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੰਡੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੋਵੇ।
ਪੰਜਾਬ ਅਗਲੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ।ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ, ਵਧਦੀਆਂ ਲਾਗਤਾਂ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਬਦਲਦੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ’ਤੇ ਵੱਧ ਨਿਰਭਰਤਾ ਵਰਗੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਕੋਲ ਉਪਜਾਊ ਜ਼ਮੀਨ, ਮਿਹਨਤੀ ਕਿਸਾਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਢਾਂਚਾ, ਉੱਦਮੀ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਵੀ ਹਨ।
ਪਹਿਲੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕਾਫ਼ੀ ਅਨਾਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਅਗਲੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਹਰ ਏਕੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਮਦਨ, ਘੱਟ ਜੋਖ਼ਮ ਅਤੇ ਸਾਲ ਭਰ ਮੁੱਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਮੁੜ ਇਸ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕਿਸਾਨ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਬਣੇ! ਮੇਰਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਦੋਲਨ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਨਵੀਨਤਾ, ਮਿਹਨਤ, ਉੱਦਮ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਜਾਣੇ, ਮੰਡੀ ਨੂੰ ਸਮਝੇ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਰਤੇ, ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਿਆਵੇ, ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਅਤੇ ਪੈਕਿੰਗ ਕਰੇ, ਆਪਣਾ ਬ੍ਰਾਂਡ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਸਿੱਧਾ ਵੇਚੇ। ਉਹ ਸਹੀ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬਣਾਏ, ਖਰੀਦਦਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਤੱਕ ਬੁਲਾਏ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ, ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ, ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਆਮਦਨ ਦੇ ਸਰੋਤ ਪੈਦਾ ਕਰੇ।
ਸਾਨੂੰ “ਕਿਸਾਨ ਬਨਾਮ ਸਰਕਾਰ” ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਕਿਸਾਨ, ਵਿਗਿਆਨੀ, ਉਦਯੋਗ, ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਖਪਤਕਾਰ ਦੀ ਭਾਈਵਾਲੀ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਲਾਭਪਾਤਰੀ ਰਹੇ। ਵਿਚੋਲਾ ਸੇਵਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣੇ, ਮੁੱਖ ਲਾਭਪਾਤਰੀ ਨਹੀਂ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਦੋਸਤ ਬਣੇ, ਸਿਰਫ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ। ਕਿਸਾਨ ਸੰਗਠਨ ਆਰਥਿਕ ਸੰਸਥਾ ਬਣੇ, ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੰਚ ਨਹੀਂ।
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉੱਦਮੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖੇ। ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਤਜਰਬੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ, ਸਾਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਛੱਡਣੀ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ , ਉਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਚਨਾਤਮਕ ਆਰਥਿਕ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣੀ ਹੈ।
ਆਓ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮਾਡਲ ਬਣਾਈਏ, ਆਰੰਭ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕਰੀਏ ਜਿੱਥੇ, ਕਿਸਾਨ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇੱਕ ਉਦਯੋਗ ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਇੱਕ ਉੱਦਮੀ ਬਣੇ
“ਜੈ ਕਿਸਾਨ “ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਕਿਸਾਨ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਭਾਰਤ।
(ਡਾ. ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਲਾਲਪੁਰਾ, ਸਾਬਕਾ ਚੇਅਰਮੈਨ, ਕੌਮੀ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਕਮਿਸ਼ਨ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ)